Phiếm luận về khuyết tật hệ thống

GS. Hoàng Tụy
Nguồn: Tia Sáng

Thử nghĩ xem những trị thân chính nào làm nên diện mạo thật của khoa học, giáo dục nước nhà, đang được tôn vinh, khuyến khích? những giá trị nào ta đang tôn vinh phù hợp với hệ thống giá trị trên thế giới? Bởi lẽ đơn giản, ta đang sống trong thời đại toàn cầu hóa và kinh tế tri thức, làm sao hội nhập và cạnh tranh được nếu cái người ta trọng thì mình coi nhẹ, cái mình trọng thì người ta xem thường.

Một năm mới lại đến, với những dự báo không mấy lạc quan cho những tháng sắp tới và xa hơn nữa. Không khí lo lắng đang bao trùm xã hội. Nổi lên là lo lắng về khả năng ứng phó của từng người, từng ngành hoạt động trước những biến động khôn lường sắp tới. Chính lúc này là một dịp nên tạm dừng lại suy ngẫm sâu hơn một chút về lẽ đời, lẽ trời, về những cái thường ngày ta ít quan tâm.

Nhiều nghiên cứu khoa học cho thấy khi môi trường biến động thất thường thì chỉ những hệ thống nào có độ đa dạng cao, có bộ giảm xóc tốt, có thể uyển chuyển thay đổi cấu trúc để tái lập được sự đồng điệu với môi trường – chỉ những hệ thống ấy mới vượt qua được sự mất ổn định tạm thời để có thể tồn tại và tiếp tục phát triển. Trong bất kỳ tổ chức, cộng đồng nào mỗi thành viên đều có lợi ích riêng (cả tinh thần và vật chất) và dù nói ra hay không nói ra, mỗi thành viên khi hành động và ứng xử đều không tránh khỏi bị chi phối bởi lợi ích riêng của mình. Đó là cái lẽ tự nhiên của tạo hóa, bỏ qua nó, cưỡng lại nó chính là nguyên nhân dẫn đến thất bại trong nhiều việc lớn. Kinh nghiệm dạy chúng ta rằng một tổ chức muốn thành công bền chặt phải làm sao đạt tới sự thống nhất hài hòa giữa các mặt lợi ích của các thành viên. Không phải thống nhất thô bạo, máy móc, dẫn đến triệt tiêu mọi sáng kiến, mà là thống nhất dựa trên sự thừa nhận và tôn trọng các lợi ích riêng chính đáng của từng thành viên.

Thông thường sự thống nhất các lợi ích được thực hiện qua một cơ chế giá trị sao cho khi mỗi thành viên hoạt động nhằm những lợi ích riêng của mình theo hệ thống giá trị ấy thì điều đó đồng thời phù hợp với lợi ích chung và thúc đẩy thực hiện mục tiêu chung của cả cộng đồng. Nói nôm na, khi nào ích nước và lợi nhà đi đôi với nhau thì xã hội mới phát triển thuận lợi. Một cơ chế như thế là một cơ chế thông minh.

Có thể nói đó là trí tuệ của hệ thống, là phần mềm để vận hành hệ thống một cách thông minh. Chỉ một cơ chế như thế mới phát huy được tính tích cực năng động của từng thành viên, mới tạo ra được cộng năng (synergy) cần thiết, nhân lên và liên tục tăng cường khả năng của từng thành viên. Mỗi hệ thống thường có nhiều bộ phận quan hệ chằng chịt với nhau, nếu đầu ra của mỗi bộ phận tác động tới đầu vào của nhiều bộ phận khác, thì chỉ cần từng bộ phận tăng năng suất sẽ khiến cho năng suất tổng hợp của cả hệ thống tăng vọt nhanh hơn mọi tính toán máy móc. Chính vì thế mà mọi tính toán theo kiểu dựa vào mức tăng trưởng kinh tế hằng năm để dự báo Việt Nam chỉ có thể đuổi kịp Thái Lan, lndonesia, Malaysia, sau chừng này chừng kia năm là hoàn toàn không đáng tin cậy.

Vậy cái chính là phải có cơ chế thông minh. Nhưng rất tiếc cái đang thiếu nhất trong nhiều tổ chức của ta là cái cơ chế thông minh này, cho nên cứ thường xuyên phát sinh chuyện nọ chuyện kia, mà nghiêm trọng nhất là lợi ích cộng đồng bị xâm phạm nặng nề đến mức sự cấu kết nội bộ của tổ chức biến thành hình thức, giả tạo, dần dần làm tha hóa mọi quan hệ, rồi đến lúc nào đó biến cả tổ chức thành một cái gì rất xa lạ với mục tiêu, sứ mạng nguyên thủy của nó. Không may, đây cũng chính là điều đáng lo ngại nhất hiện nay đối với hai hệ thống giáo dục và khoa học lẽ ra phải là hai hệ thống cần cơ chế thông minh hơn đâu hết.

Có mấy chục năm trời rồi, hai lĩnh vực này cứ ì ạch mãi, luôn luôn là đối tượng bị chỉ trích nặng nề, mà số đông thành viên đều không phấn khởi, mặc dù vẫn có những gương hy sinh lặng lẽ và lao động quên mình đáng ngưỡng mộ. Thử nghĩ xem ta đang khuyến khích những giá trị gì trong hai lĩnh vực này? thử nghĩ xem những giá trị chân chính nào làm nên diện mạo thật của khoa học, giáo dục nước nhà, đang được tôn vinh, khuyên khích? những giá trị nào ta đang tôn vinh phù hợp với hệ thống giá trị trên thế giới? Bởi lẽ đơn giản, ta đang sống trong thời đại toàn cầu hóa và kinh tế tri thức, làm sao hội nhập và cạnh tranh được nếu cái người ta trọng thì mình coi nhẹ, cái mình trọng thì người ta xem thường.

Cũng cần thấy thêm một điều nữa: khi một hệ thống gặp trục trặc mà có thể khắc phục được bằng cơ chế phản hồi thì đó là sự trục trặc bình thường (trục trặc kỹ thuật). Nhưng nếu trục trặc lặp đi lặp lại mãi mà không sao khắc phục được bằng cơ chế phản hồi thì có nhiều phần chắc đó là một lỗi cấu trúc, lỗi thiết kế, hay cũng gọi là lỗi hệ thống, chỉ có thể khắc phục được bằng cách thay đổi cấu trúc, thay đổi thiết kế. Chẳng hạn, một khẩu súng khi đem dùng nếu cứ bắn trật hoài, dù xạ thu rất giỏi thì chắc là cấu trúc của nó, thiết kế của nó có vấn đề: phải sửa cái khuyết tật cấu trúc mới có thể phát huy được tài năng của xạ thủ.

Thử nghĩ xem những trị thân chính nào làm nên diện mạo thật của khoa học, giáo dục nước nhà, đang được tôn vinh, khuyến khích? những giá trị nào ta đang tôn vinh phù hợp với hệ thống giá trị trên thế giới? Bởi lẽ đơn giản, ta đang sống trong thời đại toàn cầu hóa và kinh tế tri thức, làm sao hội nhập và cạnh tranh được nếu cái người ta trọng thì mình coi nhẹ, cái mình trọng thì người ta xem thường.

Đối với hệ thống xã hội cái khuyết tật hệ thống thường do ở cơ chế giá trị, nói cụ thể hơn là do chính sách và việc thực thi chính sách: khuyến khích cái gì, ngăn chặn cái gì. Vấn đề thời sự là khuyết tật hệ thống trong chính sách trả lương và kiểm soát thu nhập trong bộ máy hành chính và dịch vụ công cộng của ta đang làm méo mó mọi quan hệ, mọi hệ thống giá trị. Một khi số đông trong bộ máy ấy phải tìm nguồn thu nhập chủ yếu bằng những hoạt động ngoài công việc và trách nhiệm chính của mình, thì dẫu có hô hào chống tham nhũng quyết liệt, dẫu có tăng cường giáo dục tư tưởng, đạo đức cán bộ bao nhiêu đi nữa cũng không thể diệt được cái quốc nạn ấy. Cho nên phải thay đổi tư duy mới có thể chống tham nhũng có hiệu quả.

Ai đã đặt chân vào khoa học hay giáo dục đều hiểu rằng đây không phải là những nghề để làm giàu. để trở thành tỉ phú. Lịch sử chỉ ghi nhận một số rất hiếm hoi nhà khoa học trở nên giàu có nhờ phát minh khoa học của mình, như nhà hóa học Nobel đã phát minh ra chất nổ (nhưng khi chết Nobel đã hiến cả gia tài đồ sộ của mình để tài trợ các giải thưởng Nobel nổi tiếng). Nhà khoa học hay nhà giáo thường ít ham làm giàu. Tất nhiên trên đời này hiếm có ai chê của cải vật chất, nhưng cái đó không phải là niềm đam mê lớn nhất của họ. Mong muốn chủ yếu của họ là được nghiên cứu khoa học, được dạy học sao cho có kết quả, được đồng nghiệp thừa nhận, được học trò yêu quý, được xã hội tôn trọng. Nhưng đương nhiên xen lẫn với những tính cách đặc thù đó thường còn có cả những ham thích đời thường khác, cho nên cũng thật hiếm có (và chính vì thế mà càng đáng trọng) những nhà khoa học, nhà giáo “thuần khiết”. Của đáng tội, do cái phức tạp này mà thiếu một cơ chế giá trị thích hợp thì những ham muốn đời thường sẽ là cái động lực chính làm cho giáo dục, khoa học tha hóa dần, suy thoái dần, như canh tượng đang diễn ra hằng ngày trước mắt chúng ta từ bao năm nay.

13 comments on “Phiếm luận về khuyết tật hệ thống

  1. Bác Tụy kính, con đọc bài viết thật cảm động, lời nhẹ nhàng ân cần của một trí thức suốt đời quan tâm đến đất nước. Xin cám ơn bác.

  2. Bốn món quà đầu năm mừng Tết Nguyên Đán của quốc tế dành cho chính phủ VN- Thật đáng tự hào .
    Nhân quyền VN bị chỉ trích mạnh mẽ ngay đầu năm Nhâm Thìn
    1) Ngay ngày mùng một Tết âm lịch, tổ chức theo dõi nhân quyền Human Rights Watch công bố Phúc trình Toàn cầu 2012, tố cáo chính phủ Việt Nam trong năm qua đã tiến hành chiến dịch đàn áp mạnh tay, có hệ thống, đối với các nhà hoạt động xã hội và các nhân vật bất đồng chính kiến.

    2) Phát biểu tại Bangkok hôm 21/1 sau khi kết thúc chuyến thăm Việt Nam, Thượng nghị sĩ John McCain nói:
    “Tôi không Việt Nam thấy có tiến bộ nhân quyền, mà ngược lại còn có sự tụt hậu về vấn đề này. Tôi đặc biệt nhấn mạnh với phía Việt Nam rằng quan hệ an ninh hai nước sẽ bị vấn đề nhân quyền tác động trực tiếp.”
    “Chúng tôi đã nói cụ thể. Chúng tôi nói rằng có một số loại vũ khí mà Việt Nam muốn mua của Mỹ và chúng tôi muốn chuyển cho họ. Nhưng chuyện đó sẽ không xảy ra cho tới khi nào Việt Nam cải thiện nhân quyền. Quốc hội Mỹ sẽ không phê chuẩn chuyện bán vũ khí cho Việt Nam trừ phi có cải thiện nhân quyền tại Việt Nam.”
    3) Cùng ngày, Ủy ban Nhân quyền Tom Lantos của Quốc hội Mỹ nói rằng “Không thể nào biện minh cho việc Việt Nam tấn công các công dân của nước mình, những người chỉ hành xử các quyền chính trị và tôn giáo một cách ôn hòa.”
    http://www.voanews.com/vietnamese/news/vietnam-human-rights-records-strongly-criticized-138200664.html
    4) Dân Biểu Loretta Sanchez , quốc hội Hoa Kỳ , nói với vị đại diện thương mại Hoa Kỳ về việc đàm phán với Việt Nam trong hiệp định thương mại TPP: “Mỗi lần Việt Nam được một thành tựu trong mậu dịch, như PNTR trong thương mại song phương với Mỹ, WTO, hay vào Hội Ðồng Bảo An Liên Hiệp Quốc, là một lần Việt Nam nuốt lời hứa về nhân quyền và đàn áp nhiều hơn thay vì tự do nhiều hơn.”
    http://www.nguoi-viet.com/absolutenm2/templates/?a=143628&z=3

  3. Cái lổi cơ bản là triết học Duy Vật Biện Chứng và ý thức hệ ác ôn ngu xuẩn CS mà ra. Ném ý thức hệ CS và bè lủ súc vật chết hay sống vào hố xí thì VN mới có tương lai!

  4. trong hệ thống dây chuyền công nghệ,người thiết kế lắp đặc những máy báo lỗi,khi hệ thống vận hành, để kịp thời điều chỉnh,để tránh thiệt hại có thể bị nổ tung,,, trong hệ thống cai trị gian manh, đọc tài cs hàng triệu lỗi lầm đã được phản hồi , nhưng không còn cách diều chỉnh, thì tự nó làm hư hỏng nó, hoặc tự nó nổ tung, là lẽ đương nhiên. tác giả viết chính xác như toán học…..


  5. Nhát cắt “Hoàng Tuỵ” .. ..
    ==================

    “Lát cắt Tuỵ” (1) sao không chém nhanh ?

    Tham nhũng biến chất quốc nạn hành

    Mới biết bắn nhân nguyên tử dễ !

    Chuyển thay tâm tính thật khó quanh (2)

    Não trạng như thiên hà quán tính

    Mù mờ che tinh vân bao vành

    Dòng máu cha ông (3) bao nhiệt huyết

    Luận bút bao năm tâm tình Anh

    *** *** ***

    Phân hoạch không gian theo “chia Nón” (4)

    Phương pháp “xấp xỉ ngoài” (5) đỏ hon

    Côn Đảo ngục tù chia hạt muối

    Thành công nay tỉ đô vẫn còn .. ..

    Rõ thiếu vốn lòng tham vô đáy

    « Tháp Hanoi » (6) đó chóp bu « con «

    Tháp ngà đêm Vũ trường Thế kỷ (7)

    Bụt nhà « không tương thích» (8) bầy con !

    Paris – Xuân 2005

    Nguyễn Hữu Viện

    1. Phương pháp do Hoàng Tuỵ đề xuất, về sau, được giới toán học quốc tế gọi là “Lát Cắt Tuỵ” (Tuy’s cut) và được coi là cột mốc đầu tiên đánh dấu sự ra đời của chuyên ngành toán học mới: Lý thuyết tối ưu toàn cục. Từ ngày 20 đến 22.8.1997, tại Viện Công nghệ Linkoping (Thuỵ Điển), cuộc hội thảo quốc tế với chủ đề From Local to Global Optimization được tổ chức trong ba ngày để tôn vinh GS Hoàng Tuỵ nhân kỷ niệm 70 năm ngày sinh của ông, nhà toán học được coi là The Father of Global Optimization, tác giả công trình mở đường cho lĩnh vực toán học mới mẻ này. Các báo cáo khoa học trong cuộc hội thảo được tập hợp lại in thành cuốn sách dedicated to Prof. Hoang Tuy do Kluwer Academic Publishers xuất bản ở Boston, London, Dordrecht và nhiều nơi khác…

    2. « Bắn nhân nguyên tử còn dễ hơn chuyển thay tâm tính não trạng .. .. » Albert Einstein

    3. Bác ruột của Giáo sư Hoàng Tụy là Nhà nho Hoàng Diệu (1832-1882), đỗ phó bảng năm 20 tuổi, về sau được triều đình Huế cử giữ chức tổng đốc Hà Ninh (Hà Nội và Ninh Bình) vào năm 1880. Chỉ huy cuộc chiến đấu bảo vệ Hà thành, không đủ sức chống lại quân Pháp có súng ống tối tân, nhưng quyết không chịu để cho kẻ thù bắt giữ, bậc chí sĩ cao cả ấy đã oanh liệt tuẫn tiết bên cổng thành sáng 25.4.1882.

    4. Thuật toán chia nón (conical algorithm) được gọi là “thuật toán kiểu Tụy” (Tuy – type algorithm).

    5. Phương pháp “xấp xỉ ngoài” trong Lý thuyết Tối ưu Toàn bộ để nâng cao hiệu quả .. .

    6. Tower Hanoi

    7. Century Dancing rất nổi tiếng ở Hà Nội là Tháp Ngà nơi cô chiêu cậu ấm ăn chơi đàng điếm xa hoa trước cảnh nghèo đói của đồng bào quần quật ngày đêm kiếm sống không bằng giọt rượu ngoại còn sót trong ly cốc !

    8. Tuy’s inconsistency condition – Điều kiện không Tương thích Tuỵ” Trong sự phát triển toàn cầu, Hanoi School – Trường phái Hà Nội giữ vai trò nổi bật. Nhiều thập niên qua, từ khi công trình khai phá của Hoàng Tuỵ được công bố năm 1964, lý thuyết tối ưu toàn cục ngày càng phát triển mạnh mẽ và có nhiều ứng dụng trong khoa học cơ bản cũng như trong kinh tế, công nghệ .. ..

    Rất buồn tiếc Bụt nhà vẫn chưa thiêng !

    THẬT SỰ là LỖI LẦM SAI LẦM to lớn của HỆ THỐNG nên CỖ MÁY cũng CUỐN HÚT MẤT bụt nhà đi !!!

  6. Một nhà toán học lớn, một nhân cách lớn, một tấm gương lớn cho các nhà trí thức Việt Nam học tập.
    Cậu bé Ngô cần theo học tập GS Hoàng Tụy để có được nhân cách của một trí thức lớn.

Trả lời Nguyễn Hữu Viện Hủy trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s