HỒI KẾT CHO CHẾ ĐỘ CHUYÊN CHẾ DẺO DAI của ĐẢNG CỘNG SẢN TRUNG QUỐC ? (Cheng Li – The China Quarterly) [4/5-a]

The End of the CCP’s Resilient Authoritarianism?  A tripartite Assessment of Shifting Power in China

(The China Quarterly, 211, September 2012, pp 595- 623).

Cheng Li  (Lý Thành)

 

 

Bản thảo bài đang biên tập. Bản cuối cùng sẽ được đăng trên Thời Đại Mới  tháng 11-2012

Bản dịch của Phạm Gia Minh

9-11-2012

http://viet-studies.info/kinhte/201226_LyThanh.pdf

 

 

Ba xu hưng chuyn biến

Bài viết tổng quan phê phán luận điểm về chế độ chuyên quyền bền bỉ, dẻo dai này đã cho thấy lối suy nghĩ cho rằng Trung Quốc là hệ thống chính trị đồng nhất và vững chắc một mặt sẽ dẫn đến tư tưởng giáo điều yếm thế, hoặc, mặt khác có thể là thái độ mơ tưởng xa rời thực tế. Trong khi ĐCSTQ hiện diện ở khắp nơi và tương lai của nó phải là mối quan tâm chủ yếu thì chúng ta cần khai thác những động lực nội tại và những áp lực bên trong đảng một cách cặn kẽ và cụ thể hơn. Đồng thời, những xu hướng chuyển biến theo nghĩa rộng hơn –sự thay đổi quyền lực và các điểm mạnh, điểm yếu tương đối của các nhân tố khác bên ngoài đảng là những vấn đề đáng được quan tâm nhiều hơn. Khi có một cách nhìn bao quát và hệ thống tất cả các yếu tố đó chúng ta mới có thể hòa hợp trong một cách lý giải chung những hiện tượng rất khác nhau và các phân tích rất trái ngược đã được bàn ở phần trước.

 

Xu hưng mt: Lãnh đo yếu, phe phái mnh

 

Trong ba thập niên qua, Trung Quốc đã dần dần rời xa phương thức lãnh đạo được điều hành bởi một cá nhân có sức cuốn hút quần chúng và toàn quyền như Mao Trạch Đông và Đặng Tiểu Bình, sang phương thức lãnh đạo tập thể. Sự chuyển biến này đã chấm dứt một kỷ nguyên của nền chính trị dựa trên một người có sức mạnh và trong chừng mực nhất định đó chính là lịch sử Trung Quốc lâu đời nơi mà một nhân vật độc đoán có thể quyết mọi điều tùy ý. Tất nhiên, đó là một quá trình diễn ra dần dần, Mao Trạch Đông, một nhân vật chẳng khác gì ông Trời nơi trần thế có quyền lực vô biên, đặc biệt vào thời Cách mạng Văn hóa. Mao thường xuyên ra các quyết định quan trọng một mình, ví dụ như chính sách Đại nhẩy vọt và Cách mạng Văn hóa đã gây biết bao tai họa.57 Dưới thời của Đặng, dựa vào sự nghiệp chính trị thần kỳ và những mối quan hệ bảo trợ – đỡ đầu cho nên một loạt các sáng kiến cải cách –tính từ chính sách thành lập các vùng kinh tế đặc biệt đến việc gửi sinh viên sang học tập ở các nước phương Tây đều được thông qua mà không có sự chống đối nào đáng kể. Sau sự kiện Thiên An Môn Đặng vẫn duy trì được vai trò của một nhà lãnh đạo tối cao ngay cả khi ông ta không còn giữ chức vụ lãnh đạo quan trọng nào nữa.58

Giang Trạch Dân thuộc thế hệ các nhà lãnh đạo thứ 3 và Hồ Cẩm Đào thuộc thế hệ thứ 4 đều là những nhà kỹ trị, thiếu sức cuốn hút quần chúng và ít thành tích cách mạng, nhưng cả hai lại dàyb dạn kinh nghiệm quản lý, có kỹ năng xây dựng liên minh và thỏa hiệp chính trị. Nói rộng ra, họbkhông hơn “người thứ nhất giữa những người ngang hàng”trong thế hệ lãnh đạo tập thể cùngbthời. Họ khó có thể vận dụng được thứ quyền lực mà Đặng đã nắm, đặc biệt khi điều hành QuânbGiải phóng Nhân dân Trung Quốc (PLA). Tuy nhiên, cả Giang và Hồ có được quyền lực là nhờbvào sự ủng hộ của Đặng.

Giờ đây khi mà thời kỳ của Hồ Cẩm Đào đang chấm dứt, giới tinh hoa Trung Quốc bắt đầu đánh giá tổng kết giai đoạn cầm quyền của ông và đề tài chính lại là cảm giác bất mãn sâu sắc. Hồ bị phê phán –có thể đúng hoặc sai –vì tính cách “thiếu hành động”(“vô vi”) –một thuật ngữ phổ biến trên nhiều blog và chuyện phiếm thường ngày. Một số trí thức của công chúng Trung Quốc công khai đánh giá hai nhiệm kỳ 5 năm do Hồ lãnh đạo là “một thập kỷ đã mất”.59 Thủ tướng Ôn Gia Bảo cũng bị cho là “yếu”và “không hiệu quả”.

Những lời chỉ trích Hồ và Ôn nêu trên có thể phản ánh quan điểm của một số nhóm lợi ích và những người lĩnh xướng dư luận nên không nhất thiết là ý kiến công chúng. Số đông quần chúng nông dân và công nhân nhập cư có thể vẫn coi Hồ và Ôn như những nhà lãnh đạo đã bảo vệ và giúp thăng tiến quyền lợi của họ. Nhiều trí thức dân chủ ở Trung Quốc vẫn coi Ôn là hy vọng đáng tin cậy nhất để tiến tới một cuộc cải cách chính trị đích thực. Tuy nhiên những tình cảm tiêu cực đang lan truyền rộng khắp dù sao cũng làm xói mòn quyền lực và uy tín của chính quyền Hồ – Ôn.

Sự thay đổi sâu sắc xét về góc độ nguồn gốc và tính chính danh của lãnh đạo đang là vấn đề nổi cộm nhất đối với những nhân vật đang lên của thế hệ thứ 5. Vào thời điểm bắt đầu nhiệm kỳ của mình, thế hệ sắp tới các nhà lãnh đạo, đứng đầu bởi cặp đôi kế vị Tập Cận Bình và Lý Khắc Cường dường như có vẻ lại yếu hơn những người tiền nhiệm do họ còn thiếu thành tích trong quá khứ, nhu cầu tự nhiên phải chia sẻ quyền lực cùng với sự cạnh tranh ngày càng gia tăng với các đồng chí cùng trang lứa. Chính vì vậy họ sẽ dựa nhiều hơn vào lãnh đạo tập thể khi ra quyết định. Cũng theo chiều hướng đó, chính quyền Trung Quốc ngày càng nhấn mạnh tầm quan trọng của nguyên tắc “lãnh đạo tập thể”được định nghĩa trong tuyên bố của Đại hội ĐCSTQ năm 2007 như là “một hệ thống phân chia trách nhiệm giữa các cá nhân nhằm ngăn chặn những quyết định tùy tiện của một cá nhân lãnh đạo cao nhất”.60

Lãnh đạo tập thể ắt làm cho nền chính trị phe phái trở nên cần thiết. Ban lãnh đạo ĐCSTQ hiện nay được cơ cấu xoay quanh hai liên minh hay còn gọi là hai phái để giám sát và đối trọng quyền lực của nhau. Hai nhóm đó có thể được gắn mác là “liên minh dân túy”(“dân tuý đồng minh”) do Hồ Cẩm Đào cầm đầu và “liên minh của giới tinh hoa”(“tinh anh đồng minh”) hình thành từ thời Giang Trạch Dân và hiện nay người đứng đầu phái này là Ngô Bang Quốc –Chủ tịch Đại hội Đại biểu nhân dân toàn quốc (trong ĐCSTQ ông ta là nhân vật đứng thứ 2). Hai thủ lĩnh có nhiều triển vọng nhất sau Đại hội 18 ĐCSTQ, một người thuộc phái tinh hoa là họ Tập còn họ Lý thuộc phái dân túy, mỗi người đại diện cho một liên minh. Cách thức phân chia quyền lực đó có thể được xếp vào loại hình cơ chế chính trị kiểu “một đảng, hai phái”(“nhất đảng lưỡng phái”).61

Liên minh của giới tinh hoa chủ yếu gồm các đại diện “con ông, cháu cha”(bố mẹ họ là các quan chức cao cấp) và thêm cả nhóm Thượng Hải (gồm các nhà lãnh đạo được thăng tiến trên con đường chính trị ở Thượng Hải khi Giang còn là Bí thư đảng vào những năm 1980). Trong khi đó, liên minh dân túy tập hợp chủ yếu các cựu quan chức Đoàn Thanh niên Cộng sản (được biết dưới tên “đoàn phái”) và là nền móng quyền lực của Hồ Cẩm Đào. Hai liên minh này có những sáng kiến và ưu tiên về chính sách trái ngược nhau. Phái tinh hoa chú trọng vào tăng trưởng GDP trong khi liên minh dân túy chủ trương công bằng và liên kết xã hội. Nhìn chung, phái tinh hoa chiếm ưu thế trong các lĩnh vực kinh tế và tài chính đồng thời đại diện cho lợi ích vùng duyên hải phía Đông, trong khi đó liên minh dân túy lại vượt trội trong các tổ chức đảng và thường phản ánh những mối quan tâm của khu vực nằm sâu trong nội địa. Về vấn đề cải cách chính trị, lãnh đạo thuộc phái dân túy quan tâm nhiều tới việc khuyến khích các cuộc bầu chọn trong nội bộ đảng hơn là các đồng chí của họ thuộc liên minh của giới tinh hoa bởi lẽ ngay cả các thành viên trong giới chính trị, ví dụ như những đại biểu được chọn đi dự Đại hội đảng thường là biểu quyết chống lại xu hướng “con ông, cháu cha”(thái tử đảng – ND). Chẳng hạn như Bạc Hy Lai đã hai lần bị loại trong các cuộc bầu cử vào Ban chấp hành Trung ương tại Đại hội đảng vào những năm 1990.

Nền chính trị phe phái tất nhiên không phải là cái gì mới mẻ ở nước Cộng hoà Nhân dân Trung Quốc (CHNDTQ). Những sự kiện chính thời Mao như chiến dịch Chống phái Hữu, Cách mạng văn hóa và khủng hoảng Thiên An Môn năm 1989, tất cả đều liên quan đến cuộc chiến giữa các phe phái trong nội bộ ban lãnh đạo nước CHNDTQ. Thế nhưng nền chính trị phe phái ở Trung Quốc ngày nay không còn là một cuộc chơi có tổng bằng không – tức là kẻ thắng được cả, người thua thì mất hết. Đó là vì cả hai phe phái chính trị hầu như là ngang sức và họ chia nhau số ghế trong các cơ quan cấp cao theo cái thế gần như là cân bằng.

Bảng 1 cho thấy trong mỗi một cơ quan lãnh đạo quan trọng năm 2011 (thời điểm trước khi Bạc Hy Lai thất sủng), liên minh của giới tinh hoa và liên minh dân túy đã đạt được thế cân bằng về phân bổ số ghế xét dưới góc độ cả về đại diện của lãnh đạo thế hệ thứ 5 và cơ cấu chung. Hai liên minh đã thỏa thuận được một thế cân bằng hoàn hảo về quyền lực giữa các ngôi sao đang lên thuộc thế hệ thứ 5 (mỗi phe có một người trong Thường trực Bộ Chính trị, ba người trong Bộ Chính trị và hai người trong Ban bí thư gồm 6 thành viên, một cơ quan lãnh đạo quan trọng điều hành công việc hàng ngày và công tác hành chính của đảng. Thế cân bằng đó cũng được thể hiện rõ trong cơ cấu bốn Phó Thủ tướng, bốn ủy viên (dân sự) Quốc vụ viện, bao gồm cả thế hệ thứ 4 và thứ 5.62

 

Bng 1: Phân bngang bng sghế gia các liên minh (2011)

Liên minh tinh hoa (phe Giang Trch Dân)

Thường vụ Bộ Chính trị (thế hệ thứ năm)  :  Tập Cận Bình (thái tử đảng)

Bộ Chính trị (thế hệ thứ năm) :  Tập Cận Bình – Vương Kỳ San (thái tử đảng) – Bạc Hi Lai (thái tử đảng)

Ban Bí thư (thế hệ thứ năm)  :   Tập Cận Bình  –  Vương Hỗ Trữ (nhóm Thượng Hải)

Phó Thủ tướng  :   Vương Kỳ San (thái tử đảng)  –  Trương Đức Giang (thái tử đảng)

Quốc vụ khanh  :  Mã Khải (thái tử đảng)  –  Mạnh Kiến Trụ (nhóm Thương  Hải)

 

Liên minh dân túy (phe HCm Đào)

Thường vụ Bộ Chính trị (thế hệ thứ năm) : Lý Khc Cưng (đoàn phái)

Bộ Chính trị (thế hệ thứ năm) :  Lý Khắc Cường (đoàn phái) – Lý Nguyên Triều (đoàn phái) – Uông Dương (đoàn phái)

Ban Bí thư (thế hệ thứ năm)  :    Lý Nguyên Triều (đoàn phái)  –  Lệnh Kế Hoạch (đoàn phái)

Phó Thủ tướng  :   Lý Khắc Cường (đoàn phái)  –  Hồi Lương Ngoc (đàn em Hồ Cẩm Đào)

Quốc vụ khanh  :  Lưu Diên Đông (đoàn phái)  –  Đới Bình Quốc (đàn em Hồ Cẩm Đào)

 

Ghi chú và ngun tư liu:Để tham khảo định nghĩa thế hệ thứ 5 của ĐCSTQ và sự hình thành 2 liên minh xem Li 2008b;2012a

Hai phe này có phong cách lãnh đạo và kinh nghiệm khác nhau, và cũng tiếp cận tới những nguồn lực kinh tế- xã hội và chính trị khác nhau. Sự rơi rụng đáng ghi nhớ của hai “ngôi sao nặng ký đang lên”trong Bộ chính trị – Bí thư ĐCS Thượng hải Trần Lương Vũ (một thành viên của nhóm Thượng Hải) năm 2006 và Bí thư đảng Trùng Khánh Bạc Hy Lai (thái tử đảng) năm 2012 –là bằng chứng cho hiện tượng “lãnh đạo yếu, phe phái mạnh”. Những thủ lĩnh phe phái một khi đã bị dính dáng vào các vụ xì căng đan nghiêm trọng đều dễ dàng bị thay thế, nhưng phe phái hay liên minh thì lại quá mạnh để không thể bị triệt hạ. Những thủ lĩnh mới thay thế họ Trần và họ Bạc, Tập Cận Bình và Trương Đức Giang đều từ cùng một liên minh đó cả. Những dàn xếp đã được thực hiện nhằm phục vụ lợi ích chung là sự sống còn của ĐCSTQ. Giám sát và đối trọng quyền lực giữa hai liên minh vẫn không hề suy suyển sau khi xảy ra hai vụ khủng hoảng này.

Chẳng phe nào, dù là dân túy hay tinh hoa lại muốn triệt hạ hoàn toàn lẫn nhau. Mỗi liên minh lại có những thế mạnh riêng, gồm những khu vực đại diện cử tri khác nhau mà phe kia không nắm được. Mối liên hệ của họ với nhau khi ra quyết định vừa là cạnh tranh lại vừa là hợp tác. Ví dụ như ban lãnh đạo ĐCSTQ rất cân nhắc và cố gắng tránh không để lan rộng vụ việc Bạc Hy lai sang các lãnh đạo cao cấp khác và việc khai trừ đảng được tiến hành tương đối hạn chế. Trên thực tế, một số nhà lãnh đạo có liên hệ mật thiết với họ Bạc, chẳng hạn như thị trưởng Trùng Khánh Hoàng Kì Phàm, vẫn được tại vị chứng tỏ là các lãnh đạo cao nhất không định kỷ luật quá nhiều người. Có một sự thật là đất nước Trung Quốc đang gặp quá nhiều yếu tố bất ổn trước Đại hội ĐCS lần thứ 18 cũng là điều buộc giới lãnh đạo phải hạn chế phạm vi những lời cáo buộc, chỉ trích lẫn nhau.

Bởi lẽ đó mà mặc dù vụ Bạc Hy Lai là thắng lợi của phe Hồ Cẩm Đào nhưng thắng lợi đó không nhất thiết đưa đến việc phe dân túy có thêm một ghế trong Thường vụ Bộ Chính trị. Diện mạo của Thường vụ Bộ Chính trị tương lai chủ yếu phụ thuộc vào sự thỏa hiệp giữa hai liên minh. Thế cân bằng quyền lực trong hệ thống này không dễ gì thay đổi. Nếu như phái con ông cháu cha (thái tử đảng- ND) mà sụp đổ thì điều đó có thể dẫn tới một cuộc cách mạng ngoài sức tưởng tượng. Do vậy, tại thời điểm hiện nay, động cơ vô cùng mạnh mẽ của giới chóp bu lãnh đạo là giữ nguyên cơ cấu hiện tại “một đảng, hai liên minh”và cố gắng thể hiện ra bên ngoài sự thống nhất và đoàn kết.

Do nền chính trị phe phái có một vai trò rất quan trọng ở Trung Quốc ngày nay nên việc hiểu rõ thành phần của Ban Thường vụ Bộ chính trị (PSC) luôn thu hút sự quan tâm lớn của giới nghiên cứu chính trị Trung Quốc.

Bng 2: Nhn dng phe phái các ng viên hàng đu cho vtrí trong Ban Thưng vBChính trkhóa ti (2012-2017)

 

Liên minh gii tinh hoa (phe Giang Trch Dân)

Tên – Chc vhin nay – Nhn dng phe phái

Tập Cận Bình-   Phó chủ tịch nước – Thái tử đảng

Vương Kỳ San – Phó thủ tướng – Thái tử đảng

Trương Đức Giang – Phó thủ tướng – Thái tử đảng

Trương Cao Lệ – Bí thư Thiên Tân – Đàn em Giang Trạch Dân

Du Chính Thanh – Bí thư Thượng Hải – Thái tử đảng

Mạnh Kiến Trụ – Bộ trưởng Công An – Nhóm Thượng Hải

Trương Xuân Hiền – Bí thư Tân Cương – Đàn em Giang Trạch Dân

 

Liên minh dân túy (phe HCm Đào)

Tên – Chc vhin nay – Nhn dng phe phái :

Lý Khắc  Cường – Phó thủ tướng thứ nhất – Đoàn phái

Lý Nguyên Triều – Trưởng ban tổ chức – Đoàn phái

Lưu Vân San –  Trưởng ban Tuyên giáo – Đoàn phái

Uông Dương – Bí thư Quảng Đông – Đoàn phái

Lưu Diên Đông – Quốc vụ khanh – Đoàn phái

Lệnh Kế Hoạch – Chánh văn phòng Trung ương Đảng – Đoàn phái

Hồ Xuân Hoa-  Bí thư Hồ Bắc – Đoàn phái

Nguồn: Li 2012a

Trong khi không ai có thể biết bảy hay chín vị lãnh đạo sẽ chắc chắn được vào cơ quan chủ chốt của quyền lực thì 14 vị lãnh đạo vẫn đứng bên ngoài cùng các đồng lứa của mình với tư cách ứng viên (xem bảng 2). Danh sách này được lập trên cơ sở phối hợp các yếu tố như chức vụ hiện nay của vị lãnh đạo, tuổi tác, hạn chế về nhiệm kỳ trong Bộ Chính trị, nhiệm kỳ trong Ban chấp hành Trung ương và kinh nghiệm lãnh đạo trước đó.63

Trong số 14 ứng viên được nêu tên trong danh sách, có 10 người hiện là ủy viên của Bộ Chính trị gồm cả thảy là 25 người, hai người (Tập Cận Bình và Lý Khắc Cường) đang là Ủy viên Ban Thường vụ Bộ Chính trị). Một điều thú vị là các ứng viên hàng đầu đó cũng được chia đều giữa các liên minh chính trị – 7 người thuộc phái tinh hoa và 7 thuộc phái dân túy. Trong liên minh tinh hoa có 4 vị lãnh đạo là thái tử đảng, 2 người do Giang Trạch Dân bảo trợ và một là thành viên nổi bật của nhóm Thượng Hải. Trong liên minh dân túy, cả 7 người đều là các lãnh đạo đoàn thanh niên và có mối quan hệ bảo trợ- đỡ đầu mạnh với Hồ Cẩm Đào.

Cả hai liên minh này cùng chia sẻ quyền lợi trong sự ổn định xã hội trong nước và đều có tham vọng về sự lớn mạnh không ngừng của Trung Quốc trên trường Quốc tế, và các mục tiêu chung đó thường dẫn dắt hai liên minh đến sự thỏa hiệp và hợp tác với nhau.

Tuy nhiên, vì xã hội Trung Quốc đang trở nên ngày càng đa nguyên về quan điểm, về các giá trị và cũng vì các lãnh đạo Trung Quốc phải đối mặt với đủ loại thay đổi chính sách khó khăn khiến nản lòng cho nên sự khác biệt về chính sách giữa các vị lãnh đạo có nhiều khả năng sẽ trở nên minh bạch hơn đối với công chúng.

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s